काठमाडौं:  बडादसैँ नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। दसैँ सुरु भएसँगै गाउँघर फर्किनेको लर्को लाग्छ, घरपरिवारमा खुसी छाउँछ र मान्यजनबाट टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा दोहोरिन्छ। तर, नेपाली समाजमा गहिरो जरा गाडेको दसैँ पर्वको सुरुवात कसरी भयो? कसले सुरु गर्‍यो र यसको ऐतिहासिक महत्त्व के छ?

दसैँको धार्मिक आधार हिन्दू धर्मग्रन्थ तथा पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। देवी दुर्गाले महिषासुर नामक असुरको वध गरी देवता र संसारलाई भयबाट मुक्त गराएको कथालाई दसैँको प्रमुख आधार मानिन्छ। त्यसैगरी, रामायणमा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीसँग जोडेर हेरिन्छ।

यी दुवै कथाले अन्याय, अहंकार र दुष्ट शक्तिमाथि सत्य तथा सदाचारको विजय हुने सन्देश दिन्छन्। यही कारण दसैँलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी विजय, आशा र सकारात्मक परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ।

दसैँ कसले सुरु गर्‍यो?

दसैँ कसले सुरु गर्‍यो भन्ने प्रश्नको उत्तर कुनै एक व्यक्ति वा राजाको नाममा दिन सकिँदैन। उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणले यो पर्व कुनै एक व्यक्तिले स्थापना गरेको देखाउँदैन। देवी दुर्गाको उपासना, नवरात्र परम्परा तथा विभिन्न सामाजिक संस्कारको विकाससँगै दसैँ लामो समयक्रममा स्थापित भएको मानिन्छ।

इतिहासकार महेशराज पन्तले पुराना अभिलेख तथा ग्रन्थका आधारमा नेपालमा दसैँको उल्लेख वि.सं. १४३२ अर्थात् सन् १३७५ सम्म पुग्ने बताएका छन्। यसले मध्यकालीन नेपालमा दसैँसँग सम्बन्धित परम्परा प्रचलित रहेको देखाउँछ।

पछि शाह राजाहरूको शासनकालमा दसैँले थप राजकीय महत्त्व प्राप्त गर्‍यो। पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरणपछि पनि यस पर्वको राष्ट्रिय महत्त्व विस्तार हुँदै गएको ऐतिहासिक व्याख्या पाइन्छ। यसरी आजको दसैँ धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक परम्परा र सामाजिक संस्कृतिको संयुक्त विकासबाट स्थापित भएको पर्व हो।

घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्मको परम्परा

दसैँको पहिलो दिन घटस्थापना गरी जमरा राखेर देवी दुर्गाको पूजा आरम्भ गरिन्छ। त्यसपछि फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि हुँदै विजयादशमी आउँछ। विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। कोजाग्रत पूर्णिमासँगै परम्परागत रूपमा पन्ध्र दिनसम्म मनाइने दसैँ पर्व सम्पन्न हुन्छ।

दसैँको महत्त्व पूजापाठ र धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। यो परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा ल्याउने, टाढा रहेका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र आपसी सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो। ठूलाबाट आशीर्वाद लिने र सानालाई माया तथा शुभकामना दिने परम्पराले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।

कृषिप्रधान नेपाली समाजमा वर्षायामको खेतीपातीको व्यस्ततापछि आउने दसैँले विश्राम, उत्सव र सामूहिक खुसीको अवसर प्रदान गर्दै आएको छ।

समयसँगै बदलिँदो दसैँ, उस्तै सामाजिक महत्त्व

समयसँगै दसैँ मनाउने शैली परिवर्तन भएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीदेखि सहरमा बसोबास गर्ने परिवारसम्मले आफ्नो परिस्थिति र परम्पराअनुसार दसैँ मनाउँदै आएका छन्। तर, यसको मूल भावना—पारिवारिक एकता, आपसी सद्भाव, सम्मान र सकारात्मक सोच—आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

दसैँको सुन्दरता नयाँ लुगा लगाउनु, मीठो परिकार खानु वा दक्षिणा प्राप्त गर्नुमा मात्र सीमित छैन। परिवारसँग समय बिताउनु, दुःखी तथा विपन्नलाई सहयोग गर्नु, मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध सुधार्नु र समाजमा सद्भाव कायम गर्नु पनि यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

अन्ततः, बडादसैँ कुनै एक व्यक्तिले सुरु गरेको पर्वभन्दा पनि शताब्दीयौँको धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विकासबाट स्थापित नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। यसले सत्यको पक्षमा उभिन, अन्यायको विरोध गर्न, आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउन र समाजमा प्रेम तथा एकता कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ। यही नै बडादसैँको वास्तविक सन्देश हो।